CHI TỬ
CHI TỬ
Gardeniae Fructus
Hạt quả Dành dành, Dành dành, Quả Dành dành
Hạt lấy từ quả chín được làm khô của cây Dành dành (Gardenia augusta (L.) Merr., syn. Gardenia jasminoides Ellis), họ Cà phê (Rubiaceae). Thu hoạch vào tháng 9 đến tháng 11, hái lấy quả chín đã chuyển màu vàng đỏ, ngắt bỏ cuống quả và loại tạp, đồ hoặc luộc đến khi hạt hơi phồng lên, lấy ra phơi hoặc sấy khô. Nếu bỏ vỏ trước khi đem phơi hoặc sấy khô thì sẽ được chỉ tử nhân.
Mô tả
Quả hình thoi hoặc hình trứng hẹp, dài 2 cm đến 4,5 cm, đường kính 1 cm đến 2 cm, màu vàng cam đến đỏ nâu, có khi nâu xám đến đỏ xám, hơi bóng, có 5 đến 8 đường gờ chạy dọc quả, giữa 2 gờ là rãnh rõ rệt. Đỉnh quả lõm có 5 đến 8 lá đài tồn tại, thường bị gãy cụt. Gốc quả hẹp, có vết cuống quả. Vỏ quả mỏng, giòn, hơi bóng. Vỏ quả giữa màu vàng đục, dày hơn. Vỏ quả trong màu vàng ngà, bóng, rất mỏng, có 2 đến 3 vách ngăn giả. Hạt nhỏ, màu vàng cam, nâu đỏ hoặc nâu đen nhạt, mặt vỏ hạt có rất nhiều hạt mịn. Mùi nhẹ. Vị hơi chua và đắng.
Ghi chú: Quả dành dành chín của cây mọc hoang trên núi (Sơn chỉ tử), quả nhỏ chắc còn nguyên vỏ mỏng màu vàng trong có màu đỏ thẫm còn nguyên hạt, có mùi thơm, khô, không mốc mọt là loại tốt.
Vi phẫu
Vỏ quả ngoài gồm một lớp tế bào, vỏ quả giữa gồm nhiều lớp tế bào hình chữ nhật và trái xoan, không đều, rải rác có bó libe-gỗ và tế bào mô cứng. Vỏ quả trong gồm 2 đến 3 lớp tế bào mô cứng màu vàng nhạt, thành dày. Vỏ hạt gồm 2 lớp tế bào, lớp ngoài thành dày, lớp trong thành mỏng. Tế bào nội nhũ hình nhiều cạnh, trong có chứa giọt dầu và hạt tinh bột.
Bột
Màu vàng nâu hay màu nâu đỏ. Soi dưới kính hiển vi thấy: Đám sợi, đám mô cứng gồm 2 loại tế bào, một loại tế bào nhỏ hình chữ nhật dài, khoang hẹp, ống trao đổi không rõ (thường thấy ở vỏ quả); một loại tế bào hình đa giác lớn hơn, khoang rộng, thành tương đối dày, trong khoang chứa chất màu vàng nâu. Mô mềm vỏ quả gồm những tế bào hình đa giác, thành mỏng. Mảnh nội nhũ gồm những tế bào hình đa giác tương đối đều đặn, chứa đầy chất dự trữ. Tế bào đá ở vỏ quả hình chữ nhật, đường kính khoảng 10 µm, có khi dài tới 110 µm xếp chéo hình thể khảm, có tế bào hình tròn hay đa giác, đường kính 17 µm đến 31 µm, thành dày, khoang chứa những tinh thể calci oxalat hình lăng trụ đường kính 8 µm. Tế bào đá vỏ hạt màu vàng hoặc nâu nhạt, hình đa giác dài, hình chữ nhật hay hình không đều, đường kính 60 µm đến 112 µm, dài tới 230 µm, có thành dày, có lỗ rộng và một khoang màu đỏ nâu. Cụm tinh thể calci oxalat đường kính 19 µm đến 34 µm.
Định tính
A. Lấy 0,2 g bột dược liệu, thêm 5 ml nước, đun trong cách thủy 3 min, lọc, bốc hơi 5 giọt dịch lọc đến khô trên đĩa sứ, nhỏ 1 giọt acid sulfuric (TT) lên cặn, màu lục xanh lơ xuất hiện, nhanh chóng chuyển sang màu nâu rồi nâu tía.
B. Phương pháp sắc ký lớp mỏng (Phụ lục 5.4).
Bản mỏng: Silica gel G.
Dung môi khai triển: Ethyl acetat – aceton – acid formic – nước (5:5:1:1).
Dung dịch thử. Lây 1 g bột dược liệu, thêm 10 ml methanol 50% (TT), siêu âm khoảng 40 min, lọc. Dịch lọc được dùng làm dung dịch chấm sắc ký.
Dung dịch chất đối chiếu: Dung dịch jasminoidin (geniposid) trong ethanol 96% (TT) có nồng độ 4 mg/ml.
Dung dịch dược liệu đối chiếu: Nếu không có jasminoidin (geniposid) thì dùng 1 g bột Dành dành (mẫu chuẩn), chiết như mô tả ở phần Dung dịch thử.
Cách tiến hành: Chấm riêng biệt lên bản mỏng 10 µl mỗi dung dịch trên. Sau khi triển khai sắc ký, lấy bản mỏng ra để khô ở nhiệt độ phòng. Phun hỗn hợp ethanol – acid sulfuric (10: 5). Sấy bản mỏng ở 100 °C trong 10 min.
Quan sát dưới ánh sáng thường. Trên sắc ký đồ của dung dịch thử phải có các vết tương đương về vị trí và cùng màu với các vết trên sắc ký đồ của dung dịch dược liệu đối chiếu hoặc trên sắc ký đồ của dung dịch thử phải có các vết tương đương về vị trí và cùng màu với vết trên sắc ký đồ của dung dịch chất đối chiếu.
Độ ẩm
Không quá 8,5% (Phụ lục 9.6, 2 g, 100 °C đến 105 °C, 5 h).
Tro toàn phần
Không quá 6,0% (Phụ lục 9.8).
Tạp chất
Tỷ lệ hạt non, lép, vỡ không quá 2,0%. Tỷ lệ nhân đen không quá 0,5% (Phụ lục 12.11).
Định lượng
Phương pháp sắc ký lỏng (Phụ lục 5.3).
Pha động: Acetonitril – nước (15: 85), điều chỉnh tỷ lệ nếu cần thiết.
Dung dịch thử: Cân chính xác khoảng 0,2 g bột dược liệu (qua rây số 250) vào bình nón nút mài, thêm chính xác 50 ml methanol (TT), đậy nút bình và cân xác định khối lượng. Lắc siêu âm trong 1 h, để nguội và cân lại, bổ sung methanol (TT) để được khối lượng ban đầu, lắc đều và ly tâm. Lọc dịch ly tâm qua màng lọc 0,45 µm.
Dung dịch chuẩn: Hòa tan geniposid chuẩn trong methanol (TT) để được dung dịch có nồng độ chính xác khoảng 0,1 mg/ml.
Điều kiện sắc ký:
Cột kích thước (25 cm × 4,6 mm), được nhồi pha tĩnh C (5 μm).
Detector quang phổ tử ngoại đặt ở bước sóng 240 nm.
Tốc độ dòng: 1,0 ml/min.
Thể tích tiêm: 10 μl.
Cách tiến hành:
Tiến hành sắc ký với dung dịch chuẩn, tính toán số đĩa lý thuyết của cột. Số đĩa lý thuyết của cột tính trên pic geniposid phải không được dưới 8000. Độ lệch chuẩn tương đối của diện tích pic geniposid trong 6 lần tiêm lặp lại không được quá 2,0%.
Tiến hành sắc ký lần lượt với dung dịch đối chiếu và dung dịch thử. Dựa vào diện tích pic thu được từ dung dịch thử, dung dịch chuẩn và hàm lượng C17H24010 của geniposid chuẩn, tính hàm lượng geniposid trong dược liệu.
Dược liệu phải chứa không ít hơn 3,0% geniposid (C17H24010), tính theo dược liệu khô kiệt.
Chế biến
Lấy dược liệu đã phơi hoặc sấy khô, bóc bỏ vỏ, dùng sống để thanh nhiệt.
Sao qua để tả hỏa. Sao đen để cầm máu. Cách sao theo chỉ dẫn tại Phụ lục 12.20.
Ghi chú: Vỏ quả dành dành gây nấc, nếu dùng cả vỏ thì cần kết hợp với Nhân trần, lượng thích hợp.
Bảo quản
Để trong đồ đựng kín, nơi khô ráo, tránh mốc mọt.
Tính vị, quy kinh
Vị đắng, tính hàn. Vào các kinh tâm, phế, tam tiêu, vị.
Công năng, chủ trị
Thanh nhiệt, tả hỏa, lợi tiểu, cầm máu, trừ phiền. Chủ trị: Tâm phiền rạo rực, hoàng đản vàng da do viêm gan, cảm lạnh sốt mất ngủ, đau mắt viêm kết mạc, loét miệng, đau răng, chảy máu cam, thổ huyết, niệu huyết, lỵ ra máu, tâm tỳ hư hỏa phiền muộn mất ngủ.
Cách dùng, liều lượng
Ngày dùng từ 6 g đến 9 g, dạng thuốc sắc.
Kiêng kỵ
Tỳ vị hư hàn, đại tiện lỏng không có thấp nhiệt không nên dùng.
Tài liệu tham khảo
Dược Điển Việt Nam 6 – phiên bản mới nhất của Dược Điển Việt Nam do Bộ Y tế ban hành theo quyết định số 3960/QĐ-BYT ngày 26/12/2025. Trang 1281-1283, tải PDF tại đây